Trang Chủ / VIỆT NAM-NGƯỜI VIỆT / Độc quyền BOT, ‘sự cố’ Cai Lậy và bất ổn thể chế

Độc quyền BOT, ‘sự cố’ Cai Lậy và bất ổn thể chế

Độc quyền BOT, ‘sự cố’ Cai Lậy và bất ổn thể chế

31/8/2017

map

Bản quyền hình ảnh ZING.VN

Image caption Trạm thu phí BOT không nằm ở đường tránh mà nằm ở Quốc lộ 1A

Trên trang BBC Việt Ngữ tuần qua, Phó giáo sư Tiến sỹ Phạm Quý Thọ có bài viết nói về mặt nổi của tảng băng “bất ổn thể chế” trong tình hình kinh tế hiện nay.

Bài viết có nhắc đến 2 vấn đề đang được dư luận quan tâm: nợ công và BOT Cai Lậy.

Đáng tiếc bài chưa nối kết hai vấn đề nên chưa đưa ra được phần chìm của tảng băng.

Nợ công và BOT

Theo PGS. TS. Phạm Quý Thọ, nợ công cao và đang tăng nhanh, “…cộng cả nợ chính phủ và nợ doanh nghiệp nhà nước sau khi trừ đi phần chính phủ bảo lãnh trùng lấp, tổng số nợ (công) năm 2016 là 431 tỷ Mỹ kim, lên đến 210% GDP.”

Con số 431 tỷ Mỹ kim này chưa tính đến các khoản nợ BOT khổng lồ, lên đến 85-90% nguồn vốn đầu tư cho các dự án BOT không phải là vốn tự có của doanh nghiệp đầu tư mà là vay mượn từ ngân hàng.

BOT là những hợp đồng giữa nhà nước và nhà đầu tư. Vì thế trong trường hợp nhà nước vi phạm hợp đồng như đang xảy ra tại BOT Cai Lậy, nhà đầu tư có quyền giao BOT lại hay kiện nhà nước đòi bồi thường thiệt hại do thay đổi hợp đồng.

Trong trường hợp nhà đầu tư do quản lý kém, do ước tính sai lưu lượng xe cộ giao thông, do phải trả lãi suất quá cao, … liên tục bị thua lỗ, thì để có thể tiếp tục vận hành nhà nước cũng sẽ phải bảo hộ.

Trong trường hợp nhà đầu tư phá sản, nhà nước cũng phải can thiệp đứng ra điều hành BOT và gánh những khoản nợ khổng lồ mà nhà đầu tư còn thiếu ngân hàng.

trạm BOT Cai LậyBản quyền hình ảnh VIETNAMPLUS
Image caption Phí qua trạm BOT Cai Lậy sẽ giảm nhưng thời gian thu phí lại tăng, theo quyết định từ cuộc họp của Bộ Giao thông Vận tải, UBND Tiền Giang và chủ đầu tư hôm 16/8

BOT là tảng băng chìm của nợ công.

BOT đang tạo sóng ngầm và BOT Cai Lậy là một thách thức lớn mà giới chức cộng sản Việt Nam đang phải đương đầu.

Có phải BOT là một chủ trương đúng?

Điều PGS. TS. Phạm Quý Thọ cho rằng BOT là “một chủ trương đúng nhưng đã bị lạm dụng” cũng cần được xét lại.

Ở các quốc gia khác, mục đích của BOT là nâng cao hiệu quả của các dự án phát triển hạ tầng giao thông.

Nhà nước giao BOT cho tư nhân bỏ vốn xây dựng trước (build), vì trên thực tế tư nhân luôn phục vụ hiệu quả hơn nhà nước.

Sau khi xây dựng hạ tầng, tư nhân thu phí khai thác điều hành một thời gian (operate) và sau cùng tư nhân chuyển giao (transfer) công trình lại cho nhà nước.

Việc nghiên cứu, lên kế hoạch, quyết định tiến hành các dự án BOT đều có sự tham gia đóng góp của cả chính phủ, tư nhân, truyền thông và xã hội dân sự.

Mọi chi tiết dự án đều công bố một cách công khai và minh bạch. Mọi dự án đều được công khai đấu thầu. Mọi tiến trình đều được công luận giám sát chặt chẽ.

Toàn Việt
Bản quyền hình ảnh TOÀN VIỆT
Image caption Hiện có hơn 70 dự án BOT từ Bắc tới Nam

Như thế, người bị thiệt hại đều được bồi thường thoả đáng và mọi người đều có quyền chọn lựa sử dụng dự án BOT hay sử dụng đường giao thông khác.

Cuối cùng, người sử dụng phương tiện là người trả phí. Họ chấp nhận trả cho đoạn đường giao thông mang lại nhiều tiện ích cho họ, cho gia đình và cho xã hội.

Chừng một năm về trước chính phủ Campuchia vui mừng loan báo đã chấm dứt thu phí BOT trên toàn đất nước Chùa Tháp.

Thành công của BOT tại Campuchia chứng minh cho thành quả của nền dân chủ đa đảng đang phát triển tại nước này.

Trong khi đó, tại Việt Nam BOT lại đầy rủi ro, bất trắc, thật ra là hệ quả của một thể chế độc đảng, thiếu cạnh tranh lành mạnh, và mang mục đích khai thác thiếu đúng đắn.

Theo Thứ trưởng Kế hoạch và Đầu tư Đặng Huy Đông, thu phí BOT cũng là một dạng thu thuế.

Thông thường, khi nhà nước làm đường thì thu thuế đưa vào ngân sách và thực hiện. Trong điều kiện ngân sách không đủ nhà nước giao cho doanh nghiệp làm tuyến đường và thu phí BOT.

Do đó, chỉ trong vòng chục năm Việt Nam đã cho xây dựng 71 dự án BOT từ Bắc xuống Nam. Điều đáng quan tâm là mọi tiến trình từ ra quyết định, xây dựng, vận hành các dự án BOT đều không công khai, không minh bạch.

Vì thế nên đến 100% các dự án BOT về giao thông trên cả nước là chỉ định thầu, trong đó nhiều nhà thầu không đủ năng lực, vay vốn ngân hàng đến 90%. Họ thiếu kinh nghiệm thực tế trong việc xây dựng và vận hành BOT.

Nói cách khác, BOT Việt Nam chỉ là một biến thái của hình thức quốc doanh được nhà nước ban độc quyền khai thác và được bao cấp khi thua lỗ.

BOT Cai Lậy và sự phản kháng bất tuân dân sự

Chỉ trong một thập niên, BOT thiết lập cùng khắp Việt Nam. Nhiều nơi thay vì mở ra đường mới nhà nước chỉ cho tráng nhựa lại đường cũ rồi đặt trạm thu phí. Vì thế các trạm BOT thường xuyên bị người dân phản kháng.

BOT Cai Lậy là một trường hợp cụ thể và mới nhất. Nhà nước cho lập đường tránh Cai Lậy và tráng một lớp nhựa trên Quốc Lộ 1A rồi cho đặt trạm thu phí ngay trên Quốc Lộ.

Đường tránh Cai Lậy vừa xong nay đã xuống cấp nghiêm trọng. Báo Người Lao Động ghi nhận nhiều đoạn đường có dấu hiệu trồi, sụt do bị lún và nhiều ổ gà.

Phục vụ và an toàn giao thông đã kém, tất cả các xe cộ lưu thông qua Quốc Lộ 1A đều bị đóng phí.

Vì được độc quyền khai thác, nhà nước cho thu một khoản phí cao ngất trời cho mọi loại xe.

thu phíBản quyền hình ảnh THANH NIEN
Image caption Tài xế trả tiền lẻ mua vé qua trạm Cai Lậy ở tỉnh Tiền Giang

Vì thế, ngay khi trạm thu phí mở cửa ngày 1-8-2017, BOT Cai Lậy đã gặp phản kháng liên tục, có tổ chức, được sự ủng hộ của dư luận, truyền thông, báo chí và của cả giới chức cầm quyền địa phương.

Sau hai tuần lễ BOT Cai Lậy bị liên tục phản kháng, lưu thông ứ đọng, nhiều lần phải xả cửa và cuối cùng phải đóng cửa không rõ bao giờ mới mở lại.

Yêu cầu của người phản kháng là mang trạm phí vào đường tránh Cai Lậy. Cho đến nay nhà nước chỉ đồng ý giảm phí nhưng kéo dài thời gian thu.

Trong bài, PGS. TS. Phạm Quý Thọ ngầm cho biết phản kháng BOT Cai Lậy cùng lúc với chiến dịch chống tham nhũng và kiểm soát quyền lực lên đến cao điểm.

BOT lại là ổ của tham nhũng. Vì thế báo chí trong nước dường như được Đảng Cộng sản cho phép nhanh chóng đưa hầu hết các thông tin về BOT.

Qua các thông tin chính thống dễ dàng cho chúng ta nhận ra một hình ảnh vỡ nợ đang bao trùm mạng lưới BOT. Và các khoản nợ BOT tiềm ẩn này sẽ là nỗi “bất ổn thể chế” trong những ngày sắp tới.

Cũng cần phải nói BOT chỉ là một trong 70 loại phí liên quan đến giao thông vận tải.

Các chi phí này là gánh nặng người dân phải trả cho nhà nước nó làm trì trệ sự tăng trưởng của nền kinh tế quốc dân.

Nợ công và sự phản kháng bất tuân dân sự

Thực chất của nợ công là nợ người dân phải trả cho sự yếu kém tham nhũng của guồng máy chính trị.

Số tiền 431 tỷ Mỹ kim đồng nghĩa với người dân từ đứa bé mới sinh ra đến cụ già sắp mất mỗi người mang một khoản nợ ước chừng 4.300 Mỹ kim.

Đó là khoản nợ chính thức. Còn các khoản nợ tiềm ẩn như nợ BOT, nợ nếu thua kiện ông Trịnh Vĩnh Bình… thì con số sẽ nhiều lần cao hơn.

Năm nay, chính quyền cộng sản đã phải trả nợ lời ước tính lên đến 10 tỷ Mỹ kim.

Để có tiền trả nợ nhà cầm quyền sẽ phải tăng phí, tăng thuế nói chung là phải tăng thu từ người dân để trả cho các món nợ công.

Khi người dân nhận thức đang phải trả những khoản nợ ngập đầu vì sự yếu kém đầy tham nhũng của guồng máy độc quyền đảng trị thì phản kháng bất tuân dân sự sẽ liên tục nổ ra.

Khi chính quyền vỡ nợ là lúc nhà nước cần được thay bằng một chính thể dân chủ, công khai và minh bạch.

Chỉ có như thế mới cứu vãn được tình trạng bế tắc của nền kinh tế Việt Nam.

BBC _ Nguyễn Quang Duy

Bài viết thể hiện quan điểm và cách hành văn của tác giả, hiện sống tại Melbourne, Úc.

__________________

Đọc thêm:

Thứ trưởng Đặng Huy Đông: ‘BOT chứa rủi ro tham nhũng lớn nhất’

23/08/2017
Điều lạ là dân tính được các con số nhưng cơ quan nhà nước lại không tính được, và cách làm BOT hiện nay đầy những rủi ro cho tham nhũng, theo Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Đặng Huy Đông.
Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Đặng Huy Đông
Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Đặng Huy Đông

Bên lề Tọa đàm “Giảm gánh nặng chi phí, thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân phát triển” do Cổng Thông tin Điện tử Chính phủ tổ chức sáng ngày 23-8, Thứ trưởng Đặng Huy Đông đã có cuộc trao đổi với báo chí về vấn đề nóng BOT này.

Theo ông tại sao những dự án BOT được triển khai thời gian qua lại bộc lộ bất cập như vậy?

Theo quan điểm của Bộ kế hoạch và Đầu tư, thu phí đường BOT cũng là một dạng thu thuế. Thông thường khi Nhà nước làm đường thì thu thuế của xã hội, nhân dân, “bỏ” vào ngân sách và Nhà nước sẽ thực hiện.

Tuy nhiên, trong điều kiện ngân sách không đủ thì để doanh nghiệp, người sử dụng đường giao thông trả tiền trước và làm tuyến đường này.

Khi làm những dự án BOT trước đây, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã có những cảnh báo, từ năm 2009 đã nêu ra vấn đề về sự chuẩn mực trong triển khai các dự án BOT. Tôi cũng đã từng nêu ra cảnh báo rằng BOT chứa đựng rủi ro tham nhũng lớn nhất.

Với dự án BOT, nếu làm đúng và làm tốt sẽ rất có lợi cho mọi quốc gia, và nhiều quốc gia đã làm thành công. Tuy nhiên, nếu làm không chặt chẽ, đúng quy trình và nới lỏng thì rủi ro tham nhũng là lớn nhất trong tất cả.

Vậy ông nhìn nhận thế nào về những “rủi ro tham nhũng” mà các dự án BOT đang triển khai?

Cách làm BOT hiện nay là theo kiểu, tôi thấy anh và giao cho anh, cứ có quan hệ là duyệt hết và nhận xét rất chung chung. Tính toán chi phí đầu vào, dù tăng gấp đôi, cũng không có con số chứng minh. Rồi để được thu nhiều hơn thì hạ lưu lượng xe xuống, tù mù về đếm xe, sau đưa ra mức thu phí cao nhất, với thời gian dài nhất.

Tôi thấy lạ là tại sao người dân, những người bình thường cũng có thể tính toán các con số để ra được kết quả là làm con đường ấy hết bao nhiêu tiền.

Và cả hạ tầng bên đường, người dân có thể biết những miếng đất hai bên đường, giá cả thế nào.

Vậy mà tại sao cơ quan quản lý lại không tính ra được. Sau đó giao hết cho tư nhân làm BOT, làm giao thông công cộng, không chỉ đường mà là đất đai, nếu không rõ ràng và minh bạch thì sẽ phát sinh tham nhũng.

Không hiểu tại sao chỉ vấn đề đếm đường, đã nêu ra rất nhiều nhưng vẫn để đấy. Thậm chí có trường hợp như ở đường Pháp Vân Cầu Giẽ, một cổ đông muốn đặt camera để đếm đường, cũng là bảo vệ quyền lợi cổ đông nhưng lại không được.

Hay chuyện thu phí ở đường tránh Tào Xuyên (Thanh Hóa), tôi cũng đã từng về đây rồi, đi trực tiếp 3 ngày 3 đêm để đếm đường và viết báo cáo. Hoàn toàn có thể tính ra được với lưu lượng ấy bao nhiêu năm thì thu được xong phí.

Bộ Kế hoạch và Đầu tư là cơ quan đưa ra chính sách về PPP, nhưng vẫn có những hoạt động lobby cho chính sách đấu thầu được đưa ra. Quan điểm của họ là đấu thầu mất thời gian và cứ chỉ định (chỉ định thầu – PV) cho ông này ông kia làm là xong, là có đường.

Vấn đề đặt ra là tại sao những bất cập trong triển khai BOT đã được nhiều cơ quan chỉ ra, nhưng vẫn không truy được trách nhiệm?

Tại sao lại không truy được trách nhiệm? Rõ ràng có thể làm được việc này. Nhà nước phải bỏ tiền ra để tính toán các chi phí, thuê chuyên gia hàng đầu, tư vấn quốc tế với dự án lớn. Có thể lựa chọn để làm mẫu cho vài dự án, chọn một hai cung đường để đánh giá, khảo sát, đưa ra chuẩn mực.

Bao gồm tính toán chi phí, dự báo lưu lượng giao thông. Thậm chí có thể thuê ba đơn vị khác nhau để đảm bảo tính độc lập, sau đó mới tổ chức đấu thầu, ai có năng lực, kinh nghiệm thực sự thì người đó mới được làm.

Cơ quan Nhà nước luôn nói rằng hài hòa lợi ích các bên, người dân dựa vào cơ quan quản lý nhà nước để kiểm soát. Nhưng thế nào là hài hòa? Hài hòa phải trong sự tường minh, muốn hài hòa tại sao lại không tường minh?

Còn hiện nay, hài hòa lợi ích nhưng lại không thể công khai chi phí xây dựng bao nhiêu, không công khai lưu lượng xe đi trên đường. Tại sao phải giấu giếm? Chừng nào còn tù mù thì còn thiếu minh bạch, là không chấp nhận được.

Chúng tôi cần sự đồng thuận của xã hội và Chính phủ, để ủng hộ cho việc quản lý đấu thầu và quản lý các đơn vị xây dựng trong đó BOT là lĩnh vực cần phải đúng chuẩn mực.

Chúng tôi đã nêu ra, đã cảnh báo và phản đối cách làm BOT như hiện nay, nhưng đến giờ chứng minh tất cả, những gì chúng tôi nói đã không làm và đang bộc lộ bất cập.

Còn nhiều dư địa để giảm phí cho doanh nghiệp

Trong cuộc Tọa đàm, thứ trưởng Đông cho rằng chi phí đang là một trong những gánh nặng lớn nhất của doanh nghiệp. Do vậy, bên cạnh việc xây dựng Chính phủ điện tử, cung cấp dịch vụ công trực tuyến, thì hiện có nhiều dư địa để các cơ quan quản lý Nhà nước giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Lấy ví dụ từ việc thu phí ở các dự án BOT, ông Đông cho rằng đây là một trong những loại chi phí không hợp lý mà hiện nay cả xã hội, doanh nghiệp phải chịu đựng.

Nguyên do là bởi quá trình triển khai các dự án BOT đã không thực hiện theo nguyên tắc, chuẩn mực khi không công khai các chi phí.

Chính sự “tù mù”, “giấu giếm” thông tin và thiếu tường minh đang khiến cho các dự án BOT ngày càng bộc lộ những bất cập và những hệ lụy lớn cho xã hội và người dân. 

Tuổi Trẻ

Xem tiếp

kháng thuốc ở VN

Vụ 4 bệnh nhi tử vong: Vi khuẩn đa kháng thuốc nguy hiểm ra sao?

Vụ 4 bệnh nhi tử vong: Vi khuẩn đa kháng thuốc nguy hiểm như thế ...

Bình Luận

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *