Trang Chủ / VĂN THƠ-KIẾN THỨC-THƯ GIÃN / Giá trị thật sự của ‘Nhạc sến’

Giá trị thật sự của ‘Nhạc sến’

Giá trị thật của “Nhạc sến”

3/12/2017 _ ĐBĐT

Ca sĩ Chế Linh trong lần biểu diễn ở Hà Nội trước đây.

Ca sĩ Chế Linh trong lần biểu diễn ở Hà Nội trước đây.

Mới đây hai nhạc sĩ có tiếng của Việt Nam là Huy Tuấn và Quốc Trung khi được báo chí phỏng vấn về đề tài “nhạc sến” đã có những phát biểu làm dư luận ồn ào nếu không muốn nói là nổi giận.

Đắm đuối nhạc sến là bất thường?

Trong khi Huy Tuấn cho rằng ca sĩ đua nhau hát nhạc sến là a dua, thiếu nhận thức thì theo trang VTC Online nhạc sỹ Quốc Trung lại khẳng định: “thanh niên mà đắm đuối với nhạc sến là điều bất thường” và xa hơn nữa nhạc sĩ này cho rằng nhạc sến là thị trường cấp thấp và ca sĩ không nên theo.

Những bình luận, ý kiến này làm người yêu mến dòng nhạc bình dân nổi giận, họ cảm thấy bị xúc phạm. Phải chăng dòng nhạc bị gán cái tên tương đối khiếm nhã này có đáng bị gọi như vậy hay không và khi nó đã đi vào quảng đại quần chúng thì giá trị thật nó nằm ở chỗ nào?

Trước nhất thử tìm hiểu chữ “sến” và ý nghĩa thật của nó.

Sự thật hai chữ nhạc sến phát xuất từ Nhạc sĩ Phạm Duy, ông chỉ nói đùa thôi vì hồi trước 75 những bản nhạc mà người ta gọi là nhạc sến ngày nay hồi đó người ta gọi là nhạc phổ thông. 
-Ca sĩ Chế Linh

Hầu hết tự điển tiếng Việt đều viết chữ sến là một dạng thảo mộc, một họ cây thông dụng mà gỗ của nó dùng đóng thuyền rất tốt. Ý nghĩa này không áp dụng vào chữ sến với nghĩa ngầm, ẩn dụ của nó.

Tìm kiếm xa hơn người ta có thể tạm tin vào sự giải thích cho rằng chữ sến có nguồn gốc từ chữ Mari Sến, xuất phát từ chữ con sen, người ở vào thời kỳ Pháp thuộc. Con sen với thân phận thấp hèn nhưng vì sống trong gia đình của một anh thực dân nên nhiễm thói sang cả nhố nhăng nên thêm hai tiếng Mari phía trước.

Cách giải thích này được phổ biến trong ngữ cảnh miêu tả sinh hoạt từ tinh thần lẫn vật chất của những kẻ thấp hèn, dưới đáy xã hội. Sinh hoạt tinh thần như âm nhạc, chẳng hạn, của họ do đó không thể so sánh với các thưởng lãm thẩm mỹ của giới cao hơn như sinh viên, trí thức hay kẻ giàu có….thành kiến này khởi đầu từ đâu và vì sao thì cho đến nay chưa có một cuộc nghiên cứu điều tra xã hội học sâu rộng nào chứng minh điều đó.

Một khẳng định khác về hai chữ “nhạc sến” được cho là từ nhạc sĩ Phạm Duy mà ra. Ca sĩ Chế Linh, cũng là nhạc sĩ hàng đầu trong giòng nhạc sến với bút danh Tú Nhi kể lại câu chuyện ít người biết này:

pd-250.jpg
Nhạc sĩ Phạm Duy tại một ruộng lúa ở vùng Lạng Sơn năm 2007. Photo courtesy of phamduy2010.com Photo: RFA

“Sự thật hai chữ nhạc sến phát xuất từ ông Phạm Duy. Nhạc sĩ Phạm Duy chỉ nói đùa thôi vì hồi trước 75 những bản nhạc mà người ta gọi là nhạc sến ngày nay hồi đó người ta gọi là nhạc phổ thông. Nhạc sĩ Phạm Duy thấy loại nhạc này rất thịnh hành nên thử làm một bài có tên “Sức mấy mà buồn” và một thời sinh viên học sinh họ phản đối dữ dội lắm. Ông Phạm Duy có nói một câu vào lúc 12 giờ 20 phút tại nhà hàng Thanh Thế lúc đó có Châu Kỳ có Trúc Phương, có anh Mạnh Phát, anh Minh Phát và anh Hoài Linh cùng anh Đặng Tấn. Lúc ấy nhạc dĩ Phạm Duy đọc báo ông ấy thấy nhạc phổ thông thịnh hành quá sức ông ấy nói đùa “Ối giời ôi, cái nhạc sến thế mà nó ăn thế!” Từ đó anh Đặng Tấn là nhà văn mới viết lên và hai chữ “nhạc sến” ra đời.”

Dù sao thì cái thành kiến về nhạc sến chưa bao giờ phai trong lòng những người không thích nghe loại nhạc này. Con số không thích tuy không lớn nhưng vẫn hiện hữu và lâu lâu từ đấy nổi lên cuộc tranh cãi không có hồi kết thúc.

Tùy sự cảm nhận của mỗi người

Có lẽ nhạc sến nổi lên mạnh mẽ nhất từ giữa thập niên 60 khi chiến tranh Việt Nam ngày một nóng hơn và âm nhạc cũng biến chuyển theo giòng thời sự. Nhạc sến ra đời qua những ca khúc nói về người lính, về em gái hậu phương hay sự chia tay đầy nước mắt của những cặp tình nhân trong thời buổi loạn ly. Những ca khúc quê hương cũng song hành với giòng nhạc lính. Âm hưởng đồng bằng sông Cửu long và những sinh hoạt đồng áng của người dân được viết với giai điệu cho lớp bình dân, khỏe khoắn, nhanh nhẹn, hồn nhiên và đầy sức sống khiến cho nhạc sến đa dạng hơn và từ đó nhanh chóng lôi kéo một số đông thính giả nhiều giới, tuy nhiên bình dân vẫn chiếm đa số.

Người ta cứ lấy tôi ra làm chuyện chê bai nhạc sến nhạc xưa họ cố tình hiểu sai để dư luận như thế chứ tôi đâu có nhận xét gì hay phán xét gì về nhạc sến nhạc xưa…. 
-Nhạc sĩ Quốc Trung

Không phải là giới bình dân nhưng nhà báo Đinh Quang Anh Thái lại là người yêu nhạc sến một cách cuồng nhiệt, ông cho biết kinh nghiệm thưởng thức của mình về loại nhạc này:

“Những bản nhạc Bolero mà chúng ta hay nói rằng giới bình dân, tức là giới đông đảo người Việt Nam nghe thì cá nhân tôi rất thích giòng nhạc Bolero đó và thậm chí có thể hát thuộc lòng cả trăm bài Bolero bởi vì nó là loại nhạc ảnh hưởng một cách lạ lùng đối với cá nhân tôi về mặt giai điệu đó là chưa kể rất nhiều những ca từ của giòng nhạc Bolero trước năm 1975 rất hay cho nên phải nói rằng sự gắn bó tới giờ phút này vẫn còn.”

Trước luận cứ cho rằng nhạc sến sẽ làm hư hỏng thế hệ thanh niên vì nó ủy mị sướt mướt và làm cho cảm nhận thẩm mỹ của họ xuống dốc, nhạc sĩ Tuấn Khanh, người nhiều lần ngồi ghế giám khảo trong các kỳ thi âm nhạc cho biết quan điểm của anh:

“Gần đây có một nhận định cho rằng nhạc sến có thề làm hư hỏng tâm lý của một bộ phận thanh niên Việt Nam. Thực sự đó là cái giòng suy nghĩ nó mang đầy cảm tính hơn là nghiên cứu khoa học. Hơn nữa việc mang đầy cảm tính này nó lại nghiêng về phía của những người không đủ sự hiều biết nhạc sến là gì và sức sống của nó ở miền Nam như thế nào. Ngay lập tức người ta có thể hiểu rằng những người này không sinh sống ở miền Nam và cũng chưa bao giờ được thụ hưởng nền văn hóa miền Nam.

Sau năm 1975 nhạc sến thật sự được nhiều vùng tại miền Bắc từ vĩ tuyến 17 trở đi mới được thưởng thức nhiều hơn chứ trước đó thì họ được nghe rất ít. Vời sự cảm nhận gần như chịu thau thiệt với người miền Nam gần 50 năm kể từ năm 54 thì việc không hiều biết và cảm nhận được nó là lẽ đương nhiên. Câu nói đó và nhận định đó không phản ảnh hết tâm trạng và nguyện vọng của rất nhiều triệu người miền Nam, kể cả những người miền Bắc lúc này cũng đã bắt dầu thưởng thức và cảm thấy hứng thú với nó.”

qtrung-250.jpg
Nhạc sĩ Quốc Trung. Photo courtesy of Quốc Trung FC. Photo: RFA

Quay trở lại với nhạc sĩ Quốc Trung người được báo chí phỏng vấn và trả lời rằng “nhạc sến có chỗ đứng trong lịch sử và sự phát triển của âm nhạc Việt Nam nhưng nếu nó vẫn chiếm đa phần và lấn át trong đời sống âm nhạc thì đó là điều nguy hiểm không chỉ cho âm nhạc mà còn cho xã hội”.

Khi chúng tôi muốn biết sự thật về những câu trả lời này nhạc sĩ Quốc Trung cho biết:

“Những bài báo mà người ta nói rằng lời của Quốc Trung nói là suy diễn và họ đăng sai chứ không phải tôi nói trong bài phỏng vấn. Người ta cứ lấy tôi ra làm chuyện chê bai nhạc sến nhạc xưa họ cố tình hiểu sai để dư luận như thế chứ tôi đâu có nhận xét gì hay phán xét gì về nhạc sến nhạc xưa….

Trung chỉ nói, thứ nhất những việc làm dụng những bài hát nhạc xưa thì nó không tốt cho sự phát triển nhạc mới thì họ lại nói Quốc Trung bảo rằng nhạc xưa kìm hãm sự phát triển của nhạc Việt là không đúng. Tôi nói là sự “lạm dụng” thế thì nó khác. Cái từ thứ hai trong bài báo thì phóng viên người ta nói nhạc sến là thị trường cấp thấp. Thứ nhất tôi không nói nhạc sến là nhạc thấp cấp hay chê bai gì cả. Thứ hai tôi nói là thị trường đúng nghĩa thì nó có những dòng nhạc riêng phát triển đồng đều chứ không phải như Việt Nam. Không phải là như họ suy diễn. Ngay cả những tựa đề hay câu trích dẫn đều sai hết.”

Trong thời gian gần đây khi quay trở lại Việt Nam trình diễn người nhạc sĩ lẫn ca sĩ dẫn đầu nhạc sến của Việt Nam cho biết khán giả vẫn ái mộ giòng nhạc được gọi là sến này từ Nam chí Bắc. Ca sĩ Chế Linh kể lại:

“Khi đi về Việt Nam Chế Linh cũng chỉ dùng lại những bài như Thành phố buồn, Mười năm tình cũ, Tình như mây khói, Thói đời,… cũng như một số những bài hát tiêu biểu và ăn khách nhất hồi xưa. Một lần hát như vậy khoảng 30 bài. Đa số ở Việt Nam hiện nay họ vẫn tiếp tục hát giòng nhạc này.”

Âm nhạc ra đời và lớn lên cùng với sự phát triển của xã hội. Âm nhạc phản ảnh bức tranh đời sống của từng thời kỳ lịch sử của bất cứ dân tộc nào. Rồi đây một thời gian về sau khi nghe dòng nhạc hiện đang lưu hành trong nước người ta e rằng không có một dấu ấn nào đáng ghi nhận kể cả những gì bị xem là thấp kém, thiếu trình độ thẩm mỹ mặc dù chúng được quảng đại quần chúng yêu thích.

Điều này cho phép người yêu nhạc sến yên tâm thưởng thức những gì mà họ yêu thích bất kể do kỷ niệm mà ra hay do cảm nhận của từng cá nhân thích hợp với từng bản nhạc mà ca từ và giai điệu của nó mở được cánh cửa sâu nhất trong tâm hồn mỗi người.

RFA

______________

Đọc thêm:

NHẠC SẾN …NỮA !

Sàigòn, ngày….tháng…năm…..

Bạn mến,
Hôm qua, trong lúc đang thơ thẩn trong một hiệu sách, thì bỗng từ đâu đó một điệu nhạc trổi lên, điệu nhạc vô cùng quen thuộc nhưng nó làm tôi xúc động đến thẫn thờ. Nói ra sợ bạn cười, đó là bản “Việt Nam -Việt Nam” của nhạc sĩ Phạm Duy. Có lẽ bạn tự hỏi sức mạnh nào đã làm tôi xúc động như thế. Thực ra đó cũng là câu hỏi của tôi.

Chắc bạn cũng biết, những nhạc phẩm được sáng tác trước năm 75 vẫn chính thức không được công nhận và cho phép trính bày hoặc xuất bản, dù đây chỉ đơn thuần là những bản nhạc có nội dung ca tụng quê hương chứ không có ý chỉ trích chủ nghĩa, chế độ hoặc cá nhân nào. Tò mò đến gần thì mới biết đây là gian hàng bán băng, đĩa nhạc, và bài hát “quốc cấm” kia chỉ là nhạc dạo đầu của một CD học tiếng Việt xuất bản tại Hoa Kỳ, và sở dĩ có bài hát này chỉ vì đây là gian hàng nghe thử CD trước khi mua.

Chưa kịp định thần thì Sơn, người bạn đi cùng như đọc được suy nghĩ của mình mới hỏi :”Ngạc nhiên lắm hả bạn ? Ðứng đây một chút thì bạn sẽ còn ngạc nhiên hơn. Và nếu bạn ghé mắt vào các cuộn CD thì bạn sẽ còn nhiều thú vị hơn nữa”… Bản Việt Nam – Việt Nam vừa dứt, một người khách khác yêu cầu nghe thử một đĩa CD với bài Mưa Ðêm Ngoại Ô, rồi Trăng Tàn Trên Hè Phố, rồi Nỗi Buồn Hoa Phượng… Ðứng trong khu băng đĩa của một nhà sách lớn trong trung tâm Sài Gòn mà tôi ngỡ như đang ở phố Bolsa hoặc khu chợ 13 ở Paris… Bao nhiêu hình ảnh bỗng trở về chập chờn trước mắt.

Sơn đưa cho tôi xem một chồng CD, toàn những ca khúc được nhà nước đánh giá là ủy mị, là sến, có nội dung không lành mạnh hoặc cực kỳ phản động được xuất bản tại hải ngoại và được sao chép và báy bán một cách công khai trong các nhà sách, các tiệm bán băng, đĩa nhạc. Nhìn tôi say sưa trong các bản boléro mà anh em mình vẫn hay gọi là nhạc “cải lương”, Sơn nói : “Ở đây lâu bạn sẽ hiểu ra một chân lý, đó là âm nhạc Việt Nam đã có nhiều loại và nhiều giai đoạn, từ nhạc tiền chiến, nhạc Trịnh Công Sơn, nhạc trẻ của Trường Kỳ, nhạc tình, nhạc thính phòng, v..v… tất cả đều có thời, nhưng chỉ có một loại nhạc vẫn vĩnh cửu và phổ cập trong mọi tầng lớp quần chúng, và từ thành thị đến thôn quê…”. Tôi nhìn bạn mình đang thao thao bất tuyệt trong bài diễn văn hùng hồn, nửa say mê nửa buồn cười : “Nhạc gì?”, tôi hỏi.

Sơn trả lời một cách chắc nịch và hãnh diện : “Nhạc Sến !”.

***

Và quả đúng như nhận xét bình dị của Sơn, cái loại nhạc bị xếp vào hạng “gánh nước” này quả vẫn giữ một chỗ quan trọng trong lòng người Việt Nam. Bạn có thể nghe nó bất kỳ trong một quán cóc nào, tại các bến xe, tại các phòng trà và dĩ nhiên là tại nhà riêng. Có lần về Ðồng Nai, đang chán ngắt với cái loa của Ủy Ban Nhân Dân Xã thì ngay căn nhà đối diện bùng lên tiếng hát Thanh Tuyền với bài “Sao Không Thấy Hồi Âm”:

Theo năm tháng hoài mong, thư gởi đi mấy lần, đợi hồi âm chưa thấy
Anh ơi nhớ rằng đây, còn có em đêm ngày, lòng thương nhớ vơi đầy…”

Gớm ! nằm chổng kền trên võng và giữa khung cảnh thôn quê với gió hiu hiu từ sân trước ra sân sau mà nghe mấy cái bài “gánh nước” này sao mà nó hay thế. Tiếng hát ngọt ngào phát ra từ giàn máy hi-fi hiện đại bóp chết tịt cái loa oe oé đang nhai đi nhai lại những tin tức mà chẳng ai hiểu nó muốn nói gì. Trong cái say sưa ấy tôi chợt cảm thấy một niềm vui…

Cũng trong một lần đi hát karaoké, tôi ngạc nhiên và sung sướng khi trong tập nhạc được chia ra làm nhiều loại, nhạc tình, nhạc ngoại quốc v..v… đồng thời có nguyên một mục nhạc sến với những bài ca quen thuộc. Hôm ấy nổi hứng ẩu, tôi thử chọn một bài nằm trong danh mục các bài ca “hồng hồng” như Dậy Mà Ði, Trường Sơn Ðông Trường Sơn Tây, thì các bạn đi cùng đã trợn mắt :”Thôi đi cha, hổng biết nhạc mới thì có một đống nhạc sến đó tha hồ mà lựa. Ở đây mà hát nhạc “cách mạng” này người ta tưởng cha điên đến nơi”. Chưa bao giờ bị xỉa là điên mà tôi vui như thế. Những tác phẩm bình dị như Căn Nhà Ngoại Ô, Tình Lẻ Ðêm Buồn, Ðồi Thông Hai Mộ… này quả đã quất sụm những bài hát như Biết Ơn Chị Võ thị Sáu, Anh hùng Núp, hoặc Bóng cây Kơnia, v.v…

Lại cũng một lần khác tôi thấy một đám ma ngừng trước của một trường học, đội kèn tây chơi bài Trường Cũ Tình Xưa, hỏi ra mới biết người quá cố vốn là giáo sư của trường ấy. Tôi không biết thuở sinh thời ông giáo này có “sến” như tôi không nhưng tôi chợt nghĩ những bài hát này phải quen thuộc lắm khiến thân nhân mới chọn để đưa ông ta vào lòng đất…

Trong một lần khác khi đang đi thăm Hạ Long, thì bỗng một thằng bé chỉ 7, 8 tuổi nhảy lên khoang tàu và ê a một bài hát, mà vì cái giọng miền biển của nó mà mãi sau tôi mới nhận ra đó là bài “Nó và Tôi”, cũng lại là một bài “sến” hạng nặng. Tôi say sưa nhìn thắng bé hát như trả bài.

Nó quê ngoài kia từ lâu lắm chưa lần về,
Ngày tôi gặp nó nét đăm chiêu đêm nhập ngũ, thấy thương nhau nhiều quá…”

Tiên sư cái thằng hát láo. “Nó quê ngoài kia” phải chăng là ngoài Bắc, thế này đích thị một anh di cư 54 vào Nam đi lính quốc gia. Tôi nghĩ có lẽ thằng bé chẳng hiểu ý nghĩa bài hát nhưng có lẽ đây là “thị hiếu” của khách là nó hát kiếm tiền. Trong khi ấy bên cạnh nó là một ông đứng tuổi đội nón cối, ông ta nhìn thằng oắt con “phản động” một cách lơ đãng. Biết đâu chừng ở nhà ông ấy đã đầy một tủ “sến” và ông ta đã thuộc những Nỗi Buồn Gác Trọ, Hai Mùa Mưa, hay Ga Chiều… hơn tiểu sử của những Võ thị Sáu, những Ðoàn văn Bơ, Huỳnh văn Bánh… Nhạc “sến” quả đã vượt Trường Sơn đến khắp hang cùng ngõ hẻm và chinh phục đồng bào miền Bắc. Cách đây không lâu, vào đúng ngày 30/4/2001, tôi có đến thăm lại dinh Ðộc Lập, bùi ngùi xúc động nhớ lại hình ảnh xe tăng cộng sản Bắc Việt ủi sập cửa dinh. Nhưng ngày hôm nay, cho dù bị chèn ép, truy lùng, nhạc sến vẫn còn sống và đang ủi sập cánh cửa kiểm soát tư tưởng của nhà nước. Tư tưởng này phút chốc đã làm tôi nguôi ngoai và có vẻ hả hê sau cơn xúc động khi nhìn và nhớ lại những giây phút u buồn cách đây 26 năm.

***

Ở Việt Nam trong những năm gần đây, các phong trào ca nhạc nở rộ, nhưng vẫn chỉ là những nhạc phẩm ra đời sau năm 75. Trong các buổi sinh hoạt tại các trường, các quận, nhạc sáng tác ở hải ngoại vẫn bị cấm hát, làm như với một chế độ công an trị gắt gao như ngày nay cũng chưa đủ để quản lý tư tưởng con người. Có lần tôi ghé thăm ngôi trường cũ vào đúng thời điểm trường tổ chức hội thi ca nhạc. Ban tổ chức có ra điều lệ như sau :

Các bài hát phải có nội dung ca ngợi Bác Hồ, Ðảng và Tổ Quốc Xã Hôi Chủ Nghĩa. Không được hát những bài ngoại ngữ và các sáng tác tại hải ngoại”.

Tôi nực cười khi báo chí trong nước một mặt kịch liệt đả kích các “thành phần lưu vong ngoan cố” đã biểu tình chống các cuôc lưu diễn của các ca sĩ trong nước tại Hoa Kỳ và Úc, mặt khác lại ngăn chặn không cho trình diễn và tái phát hành các tác phẩm sáng tác tại hải ngoại, mặc dù nội dung chẳng có gì gọi là “chống phá cách mạng” cả. Nói gì thì nói, người ta vẫn có thể tìm mua các bài hát này trong bất kỳ một tiệm bán băng nhạc nào. Sự cấm đoán này chỉ có trên các phương tiện truyền thông và các sân khấu có tầm vóc và do nhà nước quản lý. Tôi còn nhớ có lần đang tìm mua nhạc trong một hiệu sách lớn thì có khách hỏi mua một cuộn CD với tiếng hát Ngọc Lan, và được trả lời : “nhạc hải ngoại không có bán ở đây”. Tôi vô cùng ngạc nhiên vì ngỡ rằng sau 15 năm “đổi mới”, chuyện phân biệt này đã biến mất. Nhưng tức khắc sau đó tôi đã tìm ra câu trả lời : trong studio nhạc, giữa những đĩa CD tình yêu, ngự trị trên cao, là chân dung Karl Marx và Lenin… Sự lưu tâm của các bậc ấy đối với tư tưởng nhân dân VN quả là toàn diện và tuyệt đối.

Trở lại chuyện nhạc sến, đã nhiều năm trôi qua, những bài hát bình dân ấy dù rằng không được phép xuất bản và trình diễn nơi công chúng, nhưng trong các tụ điểm ca nhạc nhỏ, các phòng trà, các quán karaoké, các quán ăn bình dân, và nhất là trong lòng mọi người, nó vẫn mãi là những kỷ niệm sâu đậm mà không có một bạo lực nào có thể tiêu diệt nổi.

Ong Vò Vẽ

Xem tiếp

Con sáo của em tôi - Duyên Anh

Truyện ngắn: Con sáo của em tôi _ Duyên Anh

Con sáo của em tôi                     ...

Bình Luận

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *