Báo hay cho người bận rộn

Tu-144 vs Concorde: Cuộc đối đầu giữa Liên Xô và phương Tây

0

Tu-144 và Concorde: Cuộc đối đầu giữa Liên Xô và phương Tây

  • 21 tháng 11 2017
Science Photo LibraryBản quyền hình ảnh SCIENCE PHOTO LIBRARY

Tháng 12/1968, một chiếc phi cơ đặc biệt, đầy tính đột phá bắt đầu có chuyến bay đầu tiên.

Trông như một mũi tên màu trắng khổng lồ, nó giống một vật thể vị lai mà con người có thể làm ra trong thời thập niên 1960. Chiếc phi cơ có khả năng bay nhanh như đạn bắn, tốc độ quá lớn vốn bị coi là không thích hợp để chuyên chở hành khách.

Phần đầu phi cơ có hình mũi kim tiêm nhọn hoắt, trông giống như phiên bản của một thiết bị được gắn rocket trong loạt phim khoa học viễn tưởng Flash Gordon; khi tiến ra đường băng, toàn bộ phần mũi phi cơ được thiết kế để trượt xuống dưới, khiến cho phi công có thể nhìn mặt đất bao quát hơn. Điều này khiến nó trông giống như một con chim khổng lồ đang chuẩn bị hạ cánh.

Nghe giống như mô tả một chiếc Concorde, sản phẩm hợp tác giữa Anh và Pháp, loại máy bay có thể vượt Đại Tây dương trong khoảng thời gian trên ba tiếng đồng hồ một chút. Thế nhưng không phải.

Chiếc phi cơ phản lực có hình dáng giống như tàu vũ trụ này là của Liên Xô. Đó là chiếc Tupolev Tu-144, chiếc ‘Concorde’ của phe Cộng sản, và là chiếc phi cơ chở hành khách đầu tiên bay nhanh gấp đôi tốc độ âm thanh.

Chuyến bay đầu tiên của nó diễn ra ba tháng trước khi Concorde ra mắt. Thế nhưng chiếc Tu-144, vốn được các nhà quan sát phương Tây gọi là ‘Concordski’ do có nhiều nét tương đồng với đối thủ cạnh tranh cao cấp của nó, lại chưa bao giờ trở thành một cái tên quen thuộc với mọi người.

Lý do một phần là bởi sự thất bại trong thiết kế, nhưng cũng bởi một thảm họa nổi tiếng xảy ra trong Triển lãm Hàng không Pháp 1973, một thảm họa đã diễn ra ngay trước sự chứng kiến của truyền thông thế giới.

***

Cũng giống như rất nhiều cuộc chạy đua công nghệ trong thời Chiến Tranh Lạnh, chính trị luôn nằm trong tâm điểm của câu chuyện Tu-144.

Năm 1960, thủ tướng Liên Xô khi đó, Nikita Khrushschev nhận thức được một cách rõ ràng rằng có một dự án phi cơ mới đang được Anh và Pháp nghiên cứu nhằm làm sống lại ngành công nghiệp hàng không của hai nước này.

Science Photo LibraryBản quyền hình ảnh SCIENCE PHOTO LIBRARY
Image caption Các nhà thiết kế của Liên Xô đã sử dụng kiểu cánh delta cho các chiến đấu cơ như MiG-21

Phi cơ chở khách Concorde được thiết kế để di chuyển với tốc độ siêu thanh, rút ngắn thời gian qua lại giữa châu Âu với Mỹ xuống chỉ còn vài giờ đồng hồ.

Hai năm sau đó, Anh và Pháp ký thỏa thuận chính thức nhằm bắt đầu thiết kế và sản xuất loại máy bay này.

Cũng vào khoảng cùng thời gian, các dự án vận tải với tốc độ siêu thanh của các hãng sản xuất máy bay Boeing và Lockeed cũng được bật đèn xanh.

Liên Xô nhận thức được rằng họ không còn thời gian để lãng phí.

“Cuộc chạy đua giữa Concorde và Tu-144 là triệu chứng của thời đó,” Jock Lowe, cựu phi công lái Concorde và là nhà quản lý điều hành bay của British Airway nói.

“Khi đó, cuộc đua lên không gian và cuộc đua đưa người lên Mặt Trăng diễn ra cùng thời điểm.”

“Vấn đề là tính đến thời điểm đó, phi cơ nào di chuyển nhanh hơn sẽ được coi là thành công hơn,” Lowe nói.

Với các chiến đấu cơ như Mig-21 của Liên Xô và F-104 của Mỹ đã có khả năng bay nhanh gấp đôi tốc độ âm thanh thì việc di chuyển nhanh bằng tốc độ âm thanh có vẻ như là một điều khả thi.

“Những thành công sớm của Liên Xô trong cuộc đua vào không gian đã củng cố độ tự tin trong kỷ nguyên kỹ trị, và điều này khiến giới lãnh đạo Liên Xô tin rằng họ có thể cạnh tranh với các dự án danh tiếng của phương Tây,” David Kaminski-Morow từ Flight Global nói.

Liên Xô khi đó đã đạt được những thành tích với chiếc máy bay phản lực Tupolev Tu-104, điều khiến phương Tây vô cùng kinh ngạc hồi thập niên 1950. Theo tác giả của cuốn sách Soviet SST nói về lịch sử của chiếc Tu-144, được viết ra từ trước khi kết thúc Chiến Tranh Lạnh, thì chiếc Tu-104 đã mở đường cho những tham vọng hàng không to lớn hơn.

Vào thập niên 1950, tốc độ công nghiệp hóa nhanh chóng khiến các nhà hoạch định Liên Xô đòi hỏi phải có thêm nhiều các dự án ấn tượng hơn nữa.

“Thêm vào những vòng nguyệt quế của chương trình chinh phục không gian và chương trình không quân Xô Viết, các nhà lãnh đạo bị mê hoặc bởi tham vọng cần phải đạt được những thành tích thực sự ấn tượng, ở mức gần như tối đa trong ngành công nghiệp này.”

“Bài toán căng thẳng giữa khả năng kỹ thuật và thực trạng kinh tế của Liên Xô và những mong đợi quá cao của giới tinh hoa Xô Viết là những lý do dẫn đến lịch sử phức tạp kéo theo sau đó,” Moon viết.

Dự án Tu-144 trở thành điều dứt khoát phải thành công bằng bất kỳ giá nào. Và vào thập niên 1960, khi mà Liên Xô dốc toàn lực về mặt kỹ thuật cho cuộc chạy đua chinh phục không gian thì đó không phải là việc làm thiếu tính toán, theo phân tích của Kaminski-Morrow.

“Cuộc đua chinh phục không gian làm ảnh hưởng tới chương trình Tu-144 do nó chuyển sự tập trung của Liên Xô vào các loại tên lửa tầm xa và đạt độ cao cao hơn, cũng như tách khỏi các loại phi cơ siêu thanh, và điều đó khiến Liên Xô phải phát triển Tu-144 như một chương trình máy bay dân sự riêng lẻ.”

“Vấn đề vấp phải ở đây là Liên Xô như vậy sẽ cần tạo ra những chiếc phi cơ thích hợp, và khiến các nhà phát triển phải đảm đương một vai trò vô cùng tham vọng: thiết kế từ đầu một mẫu máy bay siêu thanh phức tạp, có khả năng đáp ứng được các nhu cầu về tiện nghi và kinh tế – là những đòi hỏi trước đây hiếm khi họ cần phải cân nhắc.”

Có một số vấn đề đã nhanh chóng trở thành ‘bệnh dịch’ cho Tu-144. Dự án này có lẽ đã tiến xa hơn từ 10 đến 15 năm so với khả năng của ngành công nghiệp hàng không Liên Xô.

Có hai lĩnh vực chính mà Tu-144 bị tụt hậu phía sau, là các bộ phận phanh và bộ phận điều khiển động cơ.

Concorde thực sự đã đi tiên phong trong các lĩnh vực công nghệ tiên tiến này chứ không chỉ ở bộ phận phanh. Nó là một trong những chiếc phi cơ đầu tiên có sử dụng phanh làm từ sợi cabon, là chất liệu có khả năng chịu được nhiệt lượng cao xả ra trong quá trình hãm cho máy bay di chuyển chậm lại khi tiếp đất (Concorde có vận tốc tiếp đất rất cao, chừng 296kmh). Người Nga chưa có khả năng bắt chước kiểu thiết kế này.

Getty ImagesBản quyền hình ảnhGETTY IMAGES
Image captionChiếc phi cơ đầu tiên của Liên Xô, Tupolev Tu-104, đã khiến phương Tây sửng sốt

Động cơ lại càng là vấn đề khó khăn hơn. Concorde là chiếc phi cơ chở khách đầu tiên có phần kiểm soát hành trình bay hoàn toàn do máy tính điều khiển – nó có thể liên tục thay đổi hình dạng của các cổng nạp khí để đảm bảo rằng các động cơ sẽ hoạt động một cách hiệu quả nhất trong khả năng có thể.

Và Concorde cũng có hệ thống kiểm soát bay có thể điều chỉnh được kể cả ở mức rất nhỏ hình dạng cánh máy bay, nhằm giảm bớt lực cản khi máy bay di chuyển ở tốc độ siêu thanh. Những chiếc cánh được điều khiển bằng máy tính như vậy chưa từng được nói tới cho tới khi có sự xuất hiện của Concorde; các máy bay đạt vận tốc thấp hơn tốc độ siêu thanh ngày nay cũng sử dụng công nghệ này.

Ý thức được rằng dự án Concorde tuy chậm nhưng đang thành hình một cách quy củ, Liên Xô đã đổ thêm nhiều nguồn lực vào dự án Tu-144.

Tu-144 là một dạng bằng chứng mà văn phòng thiết kế của Tupolev – và các nhóm của các nhà thiết kế động cơ Kuznetsov và Kolesov, cả hai đều đã xây dựng các nhà máy điện phục vụ cho chiếc phi cơ mới đầy tham vọng này – muốn đưa ra để chứng tỏ rằng giữa lúc đang có những nỗ lực ghê gớm nhằm cạnh tranh với các chương trình chinh phục không gian của Hoa Kỳ, thì họ vẫn có thể làm ra được một chiếc phi cơ như vậy.

So với Concorde thì chiếc Tu-144 to hơn nhiều. Nó dài tới trên 67m, tức là dài hơn đối thủ cạnh tranh Anh-Pháp khoảng 3,7m.

Nó được thiết kế để di chuyển với vận tốc trên Mach 2 một chút, tức là khoảng 2.158km/h, và bốn động cơ của nó, mỗi chiếc tạo ra được hơn 44.000 cân Anh lực đẩy, lớn hơn 6.000 cân Anh so với mỗi động cơ mà Concorde có thể đạt được.

Tuy Tu-144 mạnh hơn, nhưng nó lại đòi hỏi tốn nhiều nỗ lực hơn để cất cánh. Ở chế độ không tải, Tu-144 nặng gần 100 tấn, tức là nặng hơn Concorde hơn 20 tấn.

Một phần vấn đề ở đây là do phần gầm máy bay quá nặng. Concorde có hai bánh phía trước, và hai bộ mỗi bộ bốn bánh ở phía dưới các cánh. Còn Tu-144 thì có hai bánh ở phía trước nhưng 12 bánh ở phía dưới cánh, do lốp bánh của Nga làm bằng cao su tổng hợp và dễ bị hỏng hơn (việc để nhiều bánh là nhằm mục đích lỡ có một, hai bánh bị hỏng thì số còn lại vẫn đủ để chịu được tải trọng nặng nề của chiếc phi cơ).

Tuy về mặt hình thức, Tu-144 trông rất giống, nhưng thật ra nó có rất nhiều thứ khác với Concorde, mà đa phần là bởi do những giải pháp kém tinh tế hơn so với những giải pháp mà nhóm các kỹ sư chế tạo Concorde đã tìm ra.

“Tu-144 có hình dáng không đạt mức khí động học bằng – tuy chỉ kém một chút thôi, nhưng đó lại là những điểm rất quan trọng,” Lowe nói.

“Chúng tôi nhìn vào đó và biết rằng lúc nó đi vào hoạt động thì nó sẽ không thể trở thành đối thủ cạnh tranh được.”

Tuy nhiên, Liên Xô thắng trong việc trở thành bên thực hiện chuyến bay siêu thanh đầu tiên. Chiếc Tu-144 lần đầu tiên cất cách vào 12/1968, và bay ở tốc độ siêu thanh lần đầu tiên vào 6/1969.

Concorde mãi đến 3/1969 mới lần đầu tiên bay lên, và phải đến tháng 10 năm đó mới đạt được tốc độ siêu thanh.

Liên Xô thắng trong cuộc chiến ngoại giao quan trọng, nhưng họ đã nhanh chóng vấp phải một loạt những chuyện đau đầu khi tìm cách đưa chiếc phi cơ nặng gần 100 tấn vào khai thác.

***

Xét về mặt ngoại giao, thì Liên Xô đã thắng khi chiếc Tu-144 trở thành chiếc phi cơ dân dụng đầu tiên trên thế giới thực hiện chuyến bay siêu thanh.

Chiếc Tu-144 lần đầu tiên cất cách vào 12/1968, và bay ở tốc độ siêu thanh lần đầu tiên vào 6/1969, trong lúc sản phẩm hợp tác Anh-Pháp Concorde mãi đến 3/1969 mới lần đầu tiên bay lên, và phải đến tháng 10 năm đó mới đạt được tốc độ siêu thanh.

Hòn đảo chết chóc nhất thế giới thời hậu Liên Xô

Những con tàu có thể làm thay đổi biển cả mãi mãi

Chiến tranh hạt nhân: Nhân loại đã sẵn sàng tới đâu?

Liên Xô thắng trong cuộc chiến ngoại giao quan trọng, nhưng họ đã nhanh chóng vấp phải một loạt những chuyện đau đầu khi tìm cách đưa chiếc phi cơ nặng gần 100 tấn vào khai thác.

Các nhà quan sát phương Tây tin rằng cách duy nhất để Liên Xô có thể cho ra được Tu-144 là nhờ vào hoạt động gián điệp công nghệ; chiếc Tu-144 được gọi là ‘Concordski’ được coi gần như là bản sao của chiếc Concorde, nhưng mang những nét thô ráp của Liên Xô.

Sự thực thì, theo Kamisnki-Morrow, không có gì thật rõ ràng về chuyện này cả. “Không nghi ngờ gì, ý tưởng mà Liên Xô đưa ra bị ảnh hưởng nặng nề từ chiếc Concorde, chẳng hạn như không có bộ phận giữ thăng bằng ở phần đuôi là một bước thay đổi rất quyết liệt so với các thiết kế trước đó của Liên Xô.”

“Nhưng các khía cạnh khác, như thiết kế động cơ, thì có sự khác biệt đáng kể. Chiếc Tu-144 cũng cần phải chắc chắn hơn để thích ứng được với các điều kiện hoạt động khắc nghiệt hơn. Tuy gián điệp đóng một vai trò trong việc phát triển Tu-144, nhưng Liên Xô vẫn có khả năng tự khám phá, xử lý các vấn đề kỹ thuật trong dự án. Kết quả là một chiếc phi cơ trông về căn bản là giống với Concorde, nhưng lại có những khác biệt đáng kể trong chi tiết và độ tinh tế.”

Vào năm 1973, Liên Xô cho phương Tây biết đến chiếc Tu-144 tại Triển lãm Hàng không Paris.

Tupolev cho bay chiếc thứ hai trong các sản phẩm mẫu của mình ở triển lãm, đối đầu trực diện với mô hình nguyên mẫu Concorde khi đó đang được giới thiệu (vào lúc đó, thiết kế của phương Tây vẫn đang trong giai đoạn chờ để đi vào sản xuất).

Science Photo LibraryBản quyền hình ảnh SCIENCE PHOTO LIBRARY
Image caption Chiếc Concorde áp dụng nhiều công nghệ tân tiến mà Liên Xô không đuổi kịp

Cuộc cạnh tranh giữa hai nhóm chế tạo hai loại phi cơ siêu thanh là vô cùng quyết liệt. “Cứ chờ cho tới khi quý vị thấy chúng tôi bay,” viên phi công lái thử nghiệm chiếc Tu-144, Mikhail Koslov được tạp chí Time dẫn lời. “Khi đó quý vị sẽ thấy.”

Vào 3/6, chiếc Tu-144 cất cánh.

Koslov có vẻ như muốn qua mặt màn trình diễn của Concorde vừa được thực hiện hôm trước. Và rồi tai họa xảy ra.

Chiếc Tu-144 cất cánh, rồi tiến gần xuống đường băng như thể chuẩn bị hạ cánh, với mũi phi cơ chúi xuống và phần gầm hạ thấp – thế rồi nó bay vọt lên, động cơ hoạt động tối đa. Chỉ vài giây sau đó, nó văng lên cao, vỡ tung trên không trung và đâm xuống ngôi làng cạnh đó. Toàn bộ phi hành đoàn sáu người trên khoang, cùng tám người trong làng, thiệt mạng.

Có một số giả thuyết được đưa ra quanh vụ tai nạn; một số người tin rằng viên phi công đã điều khiển hướng bay quá gấp trong lúc đang bay ở tốc độ chậm, khiến chiếc phi cơ mất lực nâng. Một số người khác nói điều kiện thời tiết khi đó nhiều mây khiến phi hành đoàn phán đoán sai.

Có một giả thuyết nữa, là chiếc phi cơ trong phút cuối đã phải bay vòng để tránh một chiếc chiến đấu cơ của Pháp, Mirage, khi đó bay sát để chụp hình phần trước của chiếc Tupolev.

Vụ tai nạn cho thấy một số vấn đề tồn đọng trong thiết kế của Tupolev, và hãng hàng không quốc gia Liên Xô, Aeroflot bắt đầu lo lắng về việc đưa nó vào khai thác.

Tupolev cần giải quyết được một loạt các vấn đề trước khi chiếc phi cơ có thể được phê duyệt lần cuối trước khi đưa vào sử dụng.

Vào lúc đó, các chuyến bay dân dụng đầu tiên hồi 1975 vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, chuyên để vận tải bưu chính chứ không phải là hành khách, từ Moscow tới nơi ngày nay là Almaty thuộc Kazakhstan.

Cho mãi tới 1977, Tu-144 mới bắt đầu vận chuyển hành khách.

Liên Xô đã không thể tìm được giải pháp tinh tế nào để giảm bớt độ ồn bên trong khoang hành khách.

Các động cơ và các máy điều hòa nhiệt độ có chức năng hút không khí từ lồng động cơ tạo ra những tiếng ồn khủng khiếp. Điều hòa không khí là điều vô cùng then chốt – nếu không, cabin sẽ trở nên nóng tới mức nguy hiểm do tác động của hơi nóng phát sinh từ ma sát không khí trên bề mặt phi cơ.

Science Photo LibraryBản quyền hình ảnh SCIENCE PHOTO LIBRARY

Concorde sử dụng nhiên liệu của mình làm một ‘bồn nhiệt’ để giữ nhiệt độ thấp xuống, cho nên không cần phải dùng các máy điều hòa không khí mạnh đến vậy – và do đó duy trì được độ ồn ở mức chấp nhận được.

Sự khác biệt giữa Tu-144 và Concorde được phản ánh rõ trong một mô tả về chuyến bay đầu tiên của chiếc Tu-144 có chở theo các quan sát viên nước ngoài:

“Cabin có những bất tiện: một số tấm ốp trần chỉ được ráp hờ, các khay dịch vụ thì bị kẹt, và cánh sập ở các cửa sổ thì bị trôi xuống khi chưa có ai kéo. Vị trí ghế ngồi gồm năm hàng thì có thể nói là chật chội. Các buồng vệ sinh không phải cái nào cũng hoạt động. Những bất tiện này là chuyện bình thường đối với một phi cơ mới ra mắt. Một vấn đề nghiêm trọng hơn vẫn chưa được xử lý. Các loa trong khoang chơi các giai điệu Love Story, Gloomy Sunday, và Raindrops Keep Falling on My Head, nhưng không mấy ai trong khoang nghe được gì. Ấn tượng mạnh mẽ nhất không phải là tốc độ, mà là tiếng ồn.”

Tupolev đưa chiếc Tu-144 lên không trung, nhưng một khi đi vào hoạt động, nó dường như đem lại nhiều rắc rối hơn là những lợi ích.

Dự án mang nặng tính chính trị này ngốn hết những nguồn năng lượng khổng lồ. Thứ từng là niềm hãnh diện công nghệ của Liên Xô đã trở thành gánh nặng chính trị.

Aeroflot thậm chí không nhắc gì tới Tu-144 trong kế hoạch 5 năm của mình, giai đoạn 1976-1982.

Sau vụ một chiếc Tu-144 đã qua một số thay đổi bị tai nạn khi bay thử nghiệm trước khi bàn giao hồi 6/1978, Aeroflot chấm dứt việc khai thác sử dụng loại máy bay này.

Như vậy, nó chỉ bay tổng số 102 chuyến bay dân dụng, trong đó chỉ có 55 chuyến có chuyên chở hành khách.

Concorde thì bay hơn 25 năm, với hàng ngàn chuyến bay và trở thành một trong những thiết kế mang tính biểu tượng nhất của Thế kỷ 20.

Việc sản xuất Tu-144 chính thức chấm dứt vào 1982. 14 chiếc Tu-144 còn lại đã có cuộc đời thứ hai ngắn ngủi, với sứ mệnh huấn luyện các phi hành đoàn của Liên Xô sẽ đi tàu con thoi bay vào vũ trụ, Buran.

Tới lúc Bức tường Berlin sụp đổ hồi 1989, chúng hầu như nằm trong tình trạng trì trệ, và chỉ có vài chiếc được cất ở căn cứ thử nghiệm máy bay của Liên Xô tại Zhukovsky, gần Moscow.

BBC

Có thể bạn sẽ thích

Bình Luận

Your email address will not be published.